Prostorni plan podruĉja posebne namene uređenja dela priobalja grada Beograda, poznat kao „Beograd na vodi“, predstavlja jedan od najkontraverznijih projekata urbanizacije u glavnom gradu Srbije. Ovaj plan donet je pre više od deset godina, taĉnije početkom 2015. godine, i od tada je izazvao brojne debate i polemike, kako među stručnjacima, tako i među građanima. Urbanista dr Ana Graovac, koja ima više od 20 godina iskustva u Urbanističkom zavodu Beograda, piše za portal Klima 101 i ukazuje na to kako je ovaj projekat podigao svest građana o važnosti urbanističkog planiranja i njegovog uticaja na životnu sredinu.
„Beograd na vodi“ je od samog početka postavio nove standarde u planiranju urbanih prostora. Međutim, kako se pokazalo, ti standardi su podložni promenama, pa su izmene osnovnog plana iz 2022. godine rezultovale ukidanjem značajnog dela javnih površina koje su prvobitno planirane za zelene prostore, škole i druge javne sadržaje. Umesto 8,4 hektara javnih zelenih površina, kako je prvobitno planirano, smanjeno je na 5,4 hektara, što odgovara površini više od jednog fudbalskog terena.
Jesen 2025. godine donela je još jednu izmenu plana, koja je omogućila proširenje projekta uzvodno, što je dodatno povećalo teritoriju „Beograda na vodi“. Ova promena izazvala je različite reakcije javnosti, posebno zbog uticaja na kompleks Beogradskog sajma. Ipak, kreatori plana promovišu ideje o „zelenim“ površinama, kao što su formiranje linijskog parka i sistema zelenih površina.
Iako su nove mere povećale površine javnih zelenih površina na desnoj obali Save na 15,2 hektara, postavlja se pitanje da li su te promene zaista suštinski unapredile planiranje zelenih površina. Graovac ističe da je važna podela zemljišta na javno i ostalo, kao i osiguranje da zelene površine budu dostupne svima. Ipak, nije svaka zelena površina nužno javna, jer zelenilo ima višestruke uloge u životnoj sredini, od smanjenja zagađenja do poboljšanja mikroklime.
U urbanističkim planovima koriste se dva ključna parametra za definisanje zelenih površina. Prvi je minimalni procenat slobodnih i zelenih površina koji se mora ostvariti na svakoj parceli, dok je drugi minimalni procenat zelenila u direktnom kontaktu sa tlom, koji je od suštinske važnosti za očuvanje prirodnog ekosistema. Nažalost, kroz izmene osnovnog plana iz 2022. godine, izgubljeno je čak 3,7 hektara prirodne zemlje, što odgovara više od pet fudbalskih terena.
U analizi se primećuje da su propisani minimalni procenti zelenila u direktnom kontaktu sa tlom ostali na niskom nivou, čak i nižem od onog u prvobitnom planu. Ova situacija dovodi do zabrinutosti, s obzirom na to da se područje Savskog amfiteatra suočava sa problemom toplotnih ostrva, što će se dodatno pogoršati usled smanjenja prirodnih površina.
Beograd je usvojio standarde za zelene površine 2019. godine, koji predviđaju najmanje 10 m² javnih zelenih površina po stanovniku i minimum 25% zelenila u direktnom kontaktu sa tlom. Međutim, trenutni planovi „Beograda na vodi“ daleko su ispod ovih standarda, s obzirom na to da svaki stanovnik sada ima samo 5 m² javnih zelenih površina.
Ove promene u planiranju predstavljaju ozbiljan problem za očuvanje urbanog zelenila u Beogradu. Umesto da se uspostave viši standardi za urbano zelenilo, prisutni su trendovi „kvarenja“ i ignorisanja važnosti zelenih površina. U svetlu klimatskih promena, očuvanje zelene infrastrukture uz reku Savu postaje ključno za kvalitet života građana.
Zelena infrastruktura ne bi trebala biti marginalizovana, već naprotiv, trebala bi biti centralna tema u svim urbanističkim planovima. Graovac ističe da je potrebno preispitati pristup urbanizaciji i osigurati da se očuvanje životne sredine i kvaliteta života građana postavi na prvo mesto.
