Pre dve godine, poznati etnolog Bosa Rosić započela je jedinstveni etnološko-antropološki poduhvat na Balkanu, koji se naziva „zlatiborska enciklopedija mrtvih“. Ovaj monumentalni rad, pod naslovom „Večne kuće zlatiborske“, nedavno je dobio svoj drugi tom, a očekuje se da će treća knjiga uskoro biti objavljena. Ova enciklopedija obuhvata sve ljude i duše koje su počivale u zlatiborskom kraju, što uključuje teritoriju današnje opštine Čajetina. U ovom delu, Rosić je zabeležila istoriju svih 110 grobalja rasutih na 647 kvadratnih kilometara, kao i 12.500 sačuvanih spomenika i 37.000 imena na njima uklesanih.
Ovaj rad predstavlja neprocenjiv izvor informacija jer ne postoji druga arhiva koja bi pružila celovito saznanje o prošlosti ovog velikog područja. Svaki grob je pažljivo fotografisan, a popisana su sva imena, epitafi i natpisi. Rosić objašnjava da se, nakon objavljivanja prvog toma, potomci Zlatiboraca javljaju i da je enciklopedija mrtvih postala enciklopedija za žive. Celokupna digitalna građa biće predata novoosnovanom Muzeju opštine Čajetina.
Tokom istraživanja, čitatelji će otkriti brojne podatke o kojima se malo zna, čak i u užičkom kraju. Na primer, Rosić otkriva da je poslednji srpski despot Bakić poreklom iz sela Jablanica. Takođe, čitatelj može saznati o legendama koje govore o bitkama protiv Turaka, kao i o srednjovekovnom plemenitom društvu koje je nekada postojalo na Zlatiboru.
Rosić se fokusira na razne aspekte života Zlatiboraca, uključujući zanimanja poput pečenja katrana i uzgoja biljke ruj, koja se koristila za bojenje tkanina. Ove informacije su dragocene jer pružaju uvid u svakodnevni život i tradicije ljudi koji su živeli u ovom regionu. Na primer, prema podacima iz 1503. godine, iz užičkog kraja je u Dubrovnik stiglo 16.650 tovara katrana.
Pored toga, Rosić beleži raznolike groblja i spomen-obilježja koja se nalaze na ovom području. Od praistorijskih grobnica do ranosrpskih gromila, kao i crkava i manastira, svaki deo istraživanja nudi bogatstvo informacija o kulturnoj baštini Zlatibora. Groblja su često smeštena na pažljivo odabranim mestima, što dodatno naglašava važnost ovih „večnih kuća“ za lokalnu zajednicu.
U enciklopediji se takođe ističe značaj spomenika iz 19. i 20. veka, koji su nekada bili oslikani jarkim bojama, ali su danas izgubili svoju prvobitnu živost. Rosić beleži emotivne natpise na spomenicima, koji govore o životima i sudbinama ljudi koji su tu počivali. Ovi natpisi često sadrže lične priče i emocije, što dodatno obogaćuje ovaj etnološki rad.
Rad na ovom trotomnom delu zahtevao je veliku posvećenost i trud, a urednik Milojko Knežević je posebno naglasio metodološku ispravnost u obradi građe. Recezenti akademik Slavenko Terzić i prof. dr Dimitrije Golemović doprineli su kvalitetu ovog dela. Izdavač je Biblioteka „Ljubiša R. Đenić“, dok je Opština Čajetina omogućila da ovo višedecenijsko istraživanje bude dostupno javnosti.
Bosa Rosić, kao etnolog, prethodno je istraživala srpska groblja u Rumuniji, Albaniji i Mađarskoj, a njen rad je doprineo razumevanju kulturnog nasleđa srpskog naroda. Njena posvećenost etnologiji i istraživanju lokalne istorije čini je ključnom figurom u očuvanju kulturne baštine Srbije.
U pripremi je i treća knjiga „Večnih kuća zlatiborskih“, koja će obuhvatiti dodatna mesta i informacije o bogatoj istoriji ovog kraja. To će biti završetak jednog važnog etnološkog projekta, koji će ostati kao dragocena baština za buduće generacije. Ova enciklopedija nije samo skup podataka, već i svedočanstvo o životima i sudbinama ljudi koji su oblikovali Zlatibor kroz vekove.
