Planinski predeo na granici Albanije i Grčke, osam i po kilometara severozapadno od Konice, decenijama je bio obavijen misterijom. Iz dubine su se povremeno dizale pare, nalik dimu ugašene vatre, ali poreklo ovog fenomena ostalo je nepoznato sve do pre godinu dana. Sada je potvrđeno da se na dubini većoj od 100 metara nalazi ogromno termalno jezero, smešteno duboko u kompleksnom sistemu pećina, koje se smatra najvećim poznatim podzemnim termalnim jezerom na svetu.
Ovo jezero, nazvano „Jezero neurona“, otkriveno je oko 127 metara ispod pećine Atmos, u oblasti Vromoner. Istraživanja su započela 2021. godine, kada je tim čeških speleologa, predvođen Marekom Audijem, primetio snažan stub pare kako se diže iz brda. Audi je opisao svoje prve utiske: „Kada smo prvi put ušli u ovu pećinu i ugledali jezero, bili smo zapanjeni. Bilo je to kao da ulazimo u drugi svet.“
Istraživači su se suočili sa brojnim izazovima tokom svog rada, posebno zbog prisustva opasnih gasova u pećini. „Morali smo da imamo detektore gasa kako bismo bili blagovremeno upozoreni“, naglašava Audi, ističući složenost istraživačkog procesa. Korišćenjem LiDAR skeniranja i sonarno mapiranje, tim je otkrio da je jezero dugačko oko 138,3 metra i široko 42 metra, s približno 8.335 kubnih metara tople, mineralima bogate vode.
Ova otkrića pomažu naučnicima da bolje razumeju kretanje podzemnih voda, funkcionisanje geotermalnih sistema i osetljivost specifičnih podzemnih ekosistema. Sistem je deo fenomena koji istraživači nazivaju speleogenezom sumporne kiseline, procesa u kojem vode bogate vodonik-sulfidom oblikuju pećine tokom vremena.
U oblasti Vromoner, topla voda izbija kroz pukotine, a kada vodonik-sulfid dođe u kontakt sa kiseonikom, formira sumpornu kiselinu koja menja krečnjak i doprinosi stvaranju velikih podzemnih komora. Merenja u pećini Atmos i obližnjim pećinama pokazuju da je okruženje još uvek aktivno. Koncentracije vodonik-sulfida u vazduhu kretale su se od 2 do 22 dela na milion, dok se temperatura vazduha u hidrotermalno aktivnim delovima pećina kretala između 15 i 29 stepeni Celzijusa.
Temperatura jezera ostaje stabilna na 26 stepeni Celzijusa, dok izvori koji napajaju dolinu imaju sličan hemijski sastav i temperaturu. Istraživači navode da je ukupni protok izvora u oblasti Vromoner oko 200 litara u sekundi. Iako se očekivalo da se duboka termalna voda kreće sporo, eksperimenti su pokazali da se sistem ponaša više kao kompleksna mreža cevovoda, sa brzinama protoka koje mogu dostići čak 30 kilometara dnevno.
Ovaj nalaz ima važne implikacije, jer znači da se sve što se dešava na površini, uključujući zagađenje i promene u korišćenju zemljišta, može mnogo brže preneti kroz povezane sisteme nego što se ranije mislilo. Naučna zajednica koja se bavi pećinama u ovoj oblasti izrazila je zabrinutost zbog potencijalnog zagađenja.
Tehnički izveštaj o sistemu pećina Atmos i Sulfur ukazuje na to da tim sarađuje sa lokalnim vlastima na integraciji hipogenih pećina u Nacionalni park Vjosa. Međutim, postoje upozorenja da bi izgradnja brane na grčkoj strani reke Saradaporos mogla negativno uticati na okruženje pećine Sulfur. Ova otkrića i dalje izazivaju interesovanje i otvaraju nova pitanja o odnosu između podzemnih ekosistema i ljudskih aktivnosti. Kroz dalja istraživanja, naučnici se nadaju da će steći dublje razumevanje ovog fascinantnog sveta ispod površine.
